Jak napisać plan ochrony przed powodzią dla gminy i z niego korzystać

Pisanie planu to praca na etapie PREPARE w cyklu gotowości. Korzystanie z niego to ADAPT: rzeka przekracza wyznaczoną wcześniej linię i przygotowany wariant wchodzi w życie bez dyskusji. We wrześniu 2024 r. powódź była tak rozległa, że 16 września Rada Ministrów wprowadziła na 30 dni stan klęski żywiołowej na części województw dolnośląskiego, opolskiego i śląskiego.

Nie zaczynasz od pustej kartki. Prawo wodne czyni ochronę przed powodzią zadaniem Wód Polskich oraz administracji rządowej i samorządowej (art. 163), a Wody Polskie przygotowują mapy zagrożenia i ryzyka powodziowego (art. 171), dostępne w Hydroportalu ISOK. Nie znaleźliśmy w ustawach odrębnego obowiązku sporządzania osobnego planu powodziowego. Treści powodziowe trafiają więc do gminnego planu zarządzania kryzysowego, zatwierdzanego przez starostę. Jeśli sołectwo, OSP lub zakład piszą własną kartę działań, powinna ona wynikać z planu gminy, a gmina powinna ją znać. Pojęć pogotowia i alarmu przeciwpowodziowego nie znaleźliśmy w obecnym Prawie wodnym ani w ustawie o zarządzaniu kryzysowym, więc jeśli używa ich Twój plan, określ w nim, kto je ogłasza i co z nich wynika.

Najpierw sprawdź, czy na Twoim odcinku jest stacja IMGW-PIB oraz jakie ma stany ostrzegawczy i alarmowy. Aktualne dane znajdziesz w serwisie hydro.imgw.pl, a IMGW-PIB i Wody Polskie publikują też sytuację hydrologiczną; alert powodziowy widać w aplikacji mObywatel. Na małych ciekach stacji często brakuje, a stan ostrzegawczy na odległym wodowskazie niewiele mówi o Twojej ulicy. Ustal wtedy własny próg: skorzystaj z wiedzy o tym, jak szybko reaguje ciek, powiąż próg z rosnącym poziomem zbliżającym się do brzegu i oznacz go łatą lub znakiem na filarze mostu.

Rachunek najlepiej pokazać na przykładzie. Załóżmy, że ostatnia powódź dotarła do pierwszego progu przy ul. Młyńskiej przy 260 cm na łacie przy moście, rzeka rosła o około 15 cm na godzinę, a na opróżnienie ulicy potrzebujesz trzech godzin. Najpóźniejszy poziom działania to 215 cm. Przyjmij 200 cm, żeby zostawić zapas na nocne wezwanie, i wpisz tę liczbę do planu. Te wartości są zmyślone; zmierz własne i poprawiaj je po każdym wezbraniu.

Zaznacz na papierowej mapie ulice, które zalewa najpierw, i trasę, która najdłużej pozostaje sucha. Zacznij od map zagrożenia powodziowego, ale pamiętaj, że lokalne rowy i przepusty mogą zachować się inaczej. Ustal miejsce zakwaterowania i drugie na wypadek odcięcia pierwszego; organizowanie miejsc doraźnego schronienia i wkład do wojewódzkiego planu ewakuacji należą do zadań wójta (ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej, art. 10). Przejdź każdą trasę przy poziomie działania, bo droga dobra na mapie może mieć obniżenie, które wypełni się najwcześniej. Każdy, kto wychodzi w teren, musi mieć drogę powrotną. Poradnik bezpieczeństwa przypomina mieszkańcom, by nie zostawali na zalanym terenie z powodu dobytku, a w razie odcięcia wywiesili flagę: białą, gdy trzeba ich ewakuować, czerwoną przy potrzebie pomocy medycznej, niebieską, gdy potrzebują żywności i wody. Wpisz to do ulotek dla mieszkańców.

Poradnik bezpieczeństwa zaleca przygotowanie worków z piaskiem i uszczelnienie drzwi oraz okien, a wojewodowie mają obowiązek utrzymywać wojewódzkie magazyny przeciwpowodziowe (Prawo wodne, art. 165). Nie znaleźliśmy polskiej oficjalnej oceny skuteczności worków przy ochronie pojedynczych domów, dlatego napisz w planie uczciwie, do czego służą: zwykle do zamknięcia niskiej szczeliny albo skierowania płytkiego przepływu. Podaj też, kto je napełnia i rozwozi oraz co gmina pobiera z magazynu wojewody i jaką drogą o to prosi.

Pompy wymagają więcej namysłu, niż się zwykle wydaje. Dla każdej zapisz właściciela, miejsce, paliwo, długość węża, osobę uprawnioną do obsługi i kierunek odprowadzenia wody. Pompowanie do pełnej kanalizacji przenosi problem do sąsiada. Przed sezonem uzgodnij z OSP i wykonawcami, kto przyjeżdża na wezwanie i na jakich warunkach. Na jazach i zbiornikach nie masz wpływu: decyzję o obniżeniu piętrzenia może wydać właściwy organ Wód Polskich (art. 182), więc w planie potrzebny jest kontakt do Twojego zarządu zlewni.

Lista powinna być krótka i konkretna: kto potrzebuje pomocy przy wyjściu z domu, kto korzysta z zasilanego sprzętu, kto nie ma telefonu, który dom pomocy ma zagrożony parter i kto sprawdza każdą z tych osób. Ośrodek pomocy społecznej zna wiele takich osób, a sołtysi i druhowie OSP znają pozostałe. To dane osobowe, często dotyczące zdrowia, więc ustal podstawę prawną, miejsce przechowywania listy, krąg osób z dostępem i częstotliwość aktualizacji. Poradnik bezpieczeństwa prosi też sąsiadów, by sprawdzali, kto potrzebuje pomocy. Warto to powtórzyć w komunikatach.

Odbudowa zaczyna się, gdy woda jeszcze stoi. Prowadź dziennik stanów i decyzji z godzinami, fotografuj ślady wielkiej wody z lokalizacją i zapisuj każdy zalany budynek: datę, głębokość i drogę, którą przyszła woda. Te zapisy przydadzą się do ubezpieczeń, wniosków o pomoc i remontów. Po powodzi 2024 r. Rada Ministrów objęła szczególnymi rozwiązaniami wskazane gminy, więc warto mieć dane gotowe, zanim ruszą nabory. Sprawdzaj bieżące przepisy, bo każda taka pomoc ma własne zasady.

Potem przychodzi etap LEARN, który Prawo wodne też wymienia wprost: wyciąganie wniosków należy do elementów zarządzania ryzykiem powodziowym (art. 163 ust. 6). Sprawdź, ile wskazywał wodowskaz, gdy zalało pierwszy dom, i przesuń próg, jeśli był za późno. O samym spotkaniu piszemy w poradniku jak poprowadzić omówienie, a format SITREP pomaga utrzymać czytelny dziennik.

W Sinkaos plan powodziowy może mieć warianty A, B i C z punktami decyzyjnymi powiązanymi ze stanem na wodowskazie, dzięki czemu przekroczenie progu z czujnika podnosi alert, a przygotowany wariant czeka na przełączenie. Oficjalne ostrzeżenia pojawiają się jako źródło kontekstu, meldunki dyżurnych działają offline, a omówienie powstaje z zapisu działań. Decyzję nadal podejmuje człowiek. Zobacz Sinkaos dla gminnych zespołów kryzysowych.