Gminny plan zarządzania kryzysowego, z którego da się skorzystać w dniu zdarzenia.

Każda gmina prędzej czy później stanie przed sytuacją, z którą nie poradzą sobie zwykłe procedury: powódź, wichura, która na kilka dni odcina drogi i prąd, skażona woda w wodociągu, awaria w pobliskim zakładzie, duża ewakuacja. Straż pożarna i pogotowie przyjadą. Gmina ma jednak własne zadania: ostrzeganie i informowanie mieszkańców, organizację ewakuacji i zakwaterowania, pomoc doraźną dla poszkodowanych i utrzymanie pracy samego urzędu.

Plan spisuje te zadania, zanim będą potrzebne. Dobry plan szybko odpowiada na cztery pytania: kto decyduje, do kogo się dzwoni, gdzie co jest i co zrobić najpierw w każdym prawdopodobnym scenariuszu. Segregator na 120 stron, nieotwierany od zatwierdzenia przez starostę, o szóstej rano niewiele pomoże.

Większość dalszej treści przyda się każdej gminie. Część prawna opiera się na ustawie o zarządzaniu kryzysowym i na ustawie o ochronie ludności i obronie cywilnej, w brzmieniu z 2026 roku.

Ustawa z 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym tworzy Krajowy Plan Zarządzania Kryzysowego oraz plany wojewódzkie, powiatowe i gminne (art. 5 ust. 1). Każda gmina ma więc własny plan, a obowiązki rozkładają się tak:

• Wójt, burmistrz lub prezydent miasta jest organem właściwym w sprawach zarządzania kryzysowego na terenie gminy. Kieruje monitorowaniem, planowaniem, reagowaniem i usuwaniem skutków zagrożeń, opracowuje gminny plan i przedkłada go staroście do zatwierdzenia, organizuje szkolenia i ćwiczenia (art. 19 ust. 1 i 2).
• Organem pomocniczym wójta jest gminny zespół zarządzania kryzysowego. Wójt go powołuje i sam ustala skład, siedzibę i tryb pracy. Wchodzą do niego pracownicy urzędu i jednostek gminnych, pracownicy zespolonych służb, inspekcji i straży skierowani przez przełożonych oraz przedstawiciele społecznych organizacji ratowniczych (art. 19 ust. 4 i 6).
• Na co dzień zadania wykonuje komórka urzędu właściwa w sprawach zarządzania kryzysowego (art. 19 ust. 3). Wójt zapewnia całodobowe alarmowanie członków zespołu, a w sytuacji kryzysowej całodobowy dyżur, przepływ informacji i dokumentowanie czynności. Może też utworzyć gminne centrum zarządzania kryzysowego (art. 20).
• Starosta wydaje gminie zalecenia do planu i zatwierdza go (art. 17 ust. 2 pkt 2), a powiatowe centrum zarządzania kryzysowego zapewnia przepływ informacji w powiecie (art. 18).
• W budżecie gminy tworzy się rezerwę celową na zadania własne z zakresu zarządzania kryzysowego, nie mniejszą niż 0,5% wydatków pomniejszonych o wydatki inwestycyjne, wynagrodzenia z pochodnymi i obsługę długu (art. 26 ust. 4).
• Od 1 stycznia 2025 r. wójt jest także terytorialnym organem ochrony ludności (ustawa z 5 grudnia 2024 r., art. 9 i 10) i wykonuje te zadania przy pomocy gminnego zespołu zarządzania kryzysowego (art. 66).

Ustawa narzuca każdemu planowi trzy części (art. 5 ust. 2). Plan główny zawiera charakterystykę zagrożeń i ocenę ryzyka z mapami, siatkę bezpieczeństwa oraz zestawienie sił i środków. Zespół przedsięwzięć opisuje monitorowanie, tryb uruchamiania sił, procedury reagowania i współdziałanie. Załączniki funkcjonalne obejmują między innymi łączność, ostrzeganie i alarmowanie, ewakuację, informowanie ludności, wykaz umów i porozumień oraz infrastrukturę krytyczną. W tej formalnej ramie warto zadbać o to, żeby pierwsze strony były tymi, których potrzeba o szóstej rano:

1. Karta uruchomienia. Jedna strona przed planem głównym: co uruchamia plan, do kogo wójt dzwoni najpierw, gdzie zbiera się zespół i gdzie jest miejsce zapasowe, jeśli ten budynek ucierpi.
2. Zespół i kontakty. Członkowie gminnego zespołu i ich zastępcy, powiatowe centrum zarządzania kryzysowego, stanowisko kierowania komendanta powiatowego PSP, dostawcy wody i prądu, sąsiednie gminy. Warto zaznaczyć, kto ma radiotelefon, a kto telefon satelitarny, jeśli ktokolwiek.
3. Zagrożenia i mapy. Charakterystyka zagrożeń z planu głównego, mapy zagrożenia powodziowego od Wód Polskich i to, co wiedzą tylko Państwo: potok, który zalewa dolną ulicę, most będący jedyną drogą z przysiółka.
4. Siatka bezpieczeństwa. Dla każdego zagrożenia podmiot wiodący i podmioty współpracujące (art. 3 pkt 8), czyli odpowiedź na pytanie, kto prowadzi, gdy zaleje szkołę, a kto, gdy zabraknie wody.
5. Siły i środki. Liczba mieszkańców w sołectwach i osiedlach, szkoły, domy pomocy społecznej, osoby, które potrzebują pomocy przy opuszczeniu domu, miejsca zakwaterowania, agregaty, pojazdy i maszyny dostępne na miejscu.
6. Procedury reagowania. Powódź, długotrwała przerwa w dostawie prądu, brak wody pitnej, szkody po wichurze, awaria chemiczna, ewakuacja. Każda na jednej lub dwóch stronach: pierwsze kroki, kto co robi, co przekazać mieszkańcom.
7. Ostrzeganie i informowanie. Syreny, komunikaty na stronie gminy i w lokalnych mediach, gminny system powiadamiania SMS, jeśli go Państwo mają, obchody domów i podział ulic na wypadek braku prądu.
8. Ewakuacja. Wkład do wojewódzkiego planu ewakuacji: liczba osób do ewakuacji, transport, miejsca zakwaterowania, osoby koordynujące i sposób powiadamiania ludności (ustawa o ochronie ludności, art. 39 i 43).
9. Umowy i porozumienia. Umowy z lokalnymi firmami na maszyny, transport i zaopatrzenie oraz porozumienia z organizacjami pozarządowymi, które od 2025 r. można zawierać jako porozumienia o wykonywaniu zadań ochrony ludności (art. 19 tej ustawy).
10. Dokumentacja. Jak zespół zapisuje decyzje i zadania, kto pełni dyżur, jak ocenia się i dokumentuje szkody oraz jak składa się meldunki do powiatowego centrum zarządzania kryzysowego.
11. Infrastruktura krytyczna. Wykaz obiektów na terenie gminy i priorytety ich ochrony oraz odtwarzania, czyli dwa załączniki, które ustawa wymienia wprost.

Zespół jest obowiązkowy, a jego skład zależy od wójta. W małej gminie sprawdza się pięć do ośmiu osób: wójt jako kierujący pracami, zastępca, sekretarz gminy albo pracownik ds. zarządzania kryzysowego jako protokolant, komendant gminny ochrony przeciwpożarowej lub prezes OSP, kierownik zakładu komunalnego i kierownik ośrodka pomocy społecznej, który wie, kto mieszka sam i kto nie wyjdzie z domu bez pomocy. Do zespołu można zaprosić także dzielnicowego lub komendanta posterunku Policji. Każdy powinien mieć zastępcę, bo prawdziwe zdarzenie trwa dłużej niż jedna zmiana.

Z góry trzeba ustalić, gdzie zespół się zbiera, skąd ta sala weźmie prąd i łączność, gdy padnie sieć, i kto prowadzi dziennik. Ustawa wymaga dokumentowania czynności w czasie dyżuru (art. 20 ust. 1 pkt 1), a o przebieg zdarzeń zapytają później starosta, wojewoda, ubezpieczyciel i rada gminy.

Prawo wodne powierza ochronę przed powodzią Wodom Polskim oraz organom administracji rządowej i samorządowej (art. 163). Mapy zagrożenia powodziowego i mapy ryzyka powodziowego sporządzają Wody Polskie w uzgodnieniu z wojewodami (art. 169 do 171). Dla gminy nad rzeką to podstawowe źródło do map, których ustawa o zarządzaniu kryzysowym wymaga w planie głównym.

Gdy zwykłe środki nie wystarczają, Rada Ministrów może wprowadzić stan klęski żywiołowej. Jeśli obejmuje on tylko jedną gminę, działaniami kieruje wójt, a przy większym obszarze starosta, wojewoda lub minister (ustawa o stanie klęski żywiołowej, art. 8). Wójt może wtedy wydawać wiążące polecenia kierownikom jednostek gminnych i jednostek ochrony przeciwpożarowej na swoim terenie (art. 9 ust. 2). Tak było we wrześniu 2024 r., gdy stan klęski wprowadzono w części województw dolnośląskiego, opolskiego i śląskiego, a później także lubuskiego. Plan, kontakty i mapy powinny być wtedy te same, z których zespół korzysta przy mniejszych zdarzeniach.

Sinkaos zamienia mapy, kontakty i szablony zadań z Państwa planu w stałą operację, którą zespół otworzy w telefonie. W dniu zdarzenia trzyma zadania, zgłoszenia i pozycje na jednej mapie, działa offline i zostawia zapis ze znacznikami czasu, który można wyeksportować do omówienia i raportu. Zobacz Sinkaos dla gminnych zespołów zarządzania kryzysowego.